Παρασκευή, Μαΐου 27, 2011

Κόκκινες γραμμές και αντιπροσωπευτική δημοκρατία

Διάβασα το κείμενο με τίτλο "Ποιοι είμαστε", στο site που ονομάζεται Πραγματική Δημοκρατία.
Ομολογώ ότι δεν είδα κάτι άγνωστο, οι απόψεις αυτές είναι διαδεδομένες, αλλά πάντως ξαφνιάστηκα: δεν είχα συνειδητοποιήσει ότι είναι τόσο διαδεδομένες. Και, δεν κρύβω ότι το χάρηκα...

Ένα απόσπασμα:
Υπάρχουν βασικά δικαιώματα που πρέπει να προστατεύονται στην κοινωνία μας: το δικαίωμα στη στέγαση, την απασχόληση, τον πολιτισμό, την υγεία, την εκπαίδευση, την πολιτική συμμετοχή, την ελεύθερη προσωπική ανάπτυξη, τα δικαιώματα του καταναλωτή, το δικαίωμα για μια υγιή και ευτυχισμένη ζωή.


Με τον τρόπο που λειτουργούν σήμερα η κυβέρνηση και το οικονομικό μας σύστημα αδυνατούν να αντιμετωπίσουν αυτές τις προτεραιότητες και αυτό αποτελεί πλέον εμπόδιο για την πρόοδο των ανθρώπων
Βέβαια, καμιά συγκεκριμένη επιχειρηματολογία δεν παρατίθεται, ως προς το γιατί αυτά τα δικαιώματα "πρέπει" να προστατεύονται. Υποθέτω ότι οι συντάκτες το θεωρούν προφανές - μια μορφή γενικής αλήθειας που ισχύει στη σύγχρονη εποχή. Είναι όμως έτσι;

Η κυβέρνηση λέει καθαρά ότι δεν είναι έτσι - δηλώνει ότι δεν υπάρχουν "κόκκινες γραμμές" και έμπρακτα ξεκαθαρίζει ότι αυτά τα δικαιώματα είναι διαπραγματεύσιμα μπροστά στο "μέγιστο αγαθό της διάσωσης της χώρας". Γιατί - λέει - αν δεν υπάρχει χώρα, πως μπορεί να υπάρχουν δικαιώματα;

(Να σημειώσω εδώ ότι ο ΓΑΠ έχει πτυχίο Κοινωνιολογίας, γεγονός που αποτελεί ακαταμάχητο επιχείρημα υπέρ της απαξίωσης των πτυχίων στις Κοινωνικές Επιστήμες, δυστυχώς...).

Ας πιάσουμε το πράγμα από την αρχή: εν αρχή ήν η πόλις. Μια χωρικά προσδιορισμένη ολότητα, με ένα κοινωνικό σύστημα τα μέλη του οποίου είχαν συγκεκριμένα δικαιώματα - προνόμια σε σύγκριση με όσους δεν ήταν "πολίτες". Η πόλις, σιγά-σιγά (μιλάμε για τον Μεσαίωνα ε?) αυτονομήθηκε, δίνοντας έναν τριμέτωπο αγώνα, εναντίον των βασιλέων, των φεουδαρχών και της εκκλησίας. Ο θεσμός του πανεπιστημίου (universitas) αναδύεται σε σύμβολο της αυτονομίας της και συμβολικά αντικαθιστά τον καθεδρικό ναό της πόλης: συνακόλουθα, η λειτουργία αυτο-αναπαραγωγής της πόλης (οι συντεχνίες διδάσκουν την τέχνη τους σε νέους πολίτες) γίνεται βασικό κομμάτι της ύπαρξής της.

Για να μη τα πολυλογούμε, η ανάδυση του εθνικού κράτους έρχεται και καταλύει την αυτονομία των πόλεων. Αλλά, δεν μπορεί να διαγράψει τη μνήμη των προνομίων, πράγμα που οδηγεί στην αστική επανάσταση και στην ιδέα της "δημοκρατίας".

Βέβαια, το οικονομικό σύστημα που παράλληλα αναδύεται, εμπεριέχει αντιφάσεις που προκαλούν προβλήματα. Στα τέλη του 19ου αιώνα, τρεις άνθρωποι γράφουν σχεδόν παράλληλα γύρω από αυτό: ο Κάρολος Ντίκενς περιγράφει τη φαινομενολογία του συστήματος, ο Ιούλιος Βερν την ενδεχομενικότητά του και βέβαια ο Καρλ Μαρξ την αυτοποιητική του λειτουργία. Η ίδια η ιδέα της "δημοκρατίας" κινδυνεύει - πολύ χαρακτηριστικά ο Τζακ Λόντον γράφει τη "Σιδερένια Φτέρνα", ενώ στη φεουδαρχική Ρωσία ξεσπά η επανάσταση των μπολσεβίκων (αφού έχει βέβαια προηγηθεί η Παρισινή Κομμούνα).

Ακολουθεί η κρίση του 29-30 και το New Deal, και, μετά και τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο (που έλυσε προσωρινά πολλά από τα προβλήματα του συστήματος) η ιδέα του "κοινωνικού κράτους".

Να τα ξαναδούμε όλα στα γρήγορα: το ερώτημα ήταν πάντα "ποιος ασκεί την εξουσία". Η αντιπροσωπευτική δημοκρατία, ένα σύστημα διακυβέρνησης εγγενώς ανάπηρο, προσπαθεί να επιβιώσει μοιράζοντας προνόμια (όπως και όταν μπορεί) και καταλήγει στο κοινωνικό κράτος. Το καθεστώς δηλαδή, προσπαθεί να μην τεθεί το ερώτημα της αξιολόγησής του και χειραγωγεί (όσο μπορεί) το οικονομικό σύστημα, μπαλώνοντας τις ασυνέχειες που το τελευταίο δημιουργεί. Δημιουργείται έτσι μια δυναμική ισορροπία όπου το σύστημα διακυβέρνησης  αναλαμβάνει το ρόλο του διαιτητή ανάμεσα στο οικονομικό σύστημα και στην κοινωνία ως όλον. Αυτή είναι η ιδέα του κοινωνικού κράτους: να διατηρήσει την αυτονομία του οικονομικού συστήματος και ταυτόχρονα να εκτονώσει την πίεση που ασκείται στην κοινωνία από το πρώτο. Ομολογουμένως, δύσκολη δουλειά.

Η στάση λοιπόν της κυβέρνησης του ΓΑΠ, δημιουργεί το εξής βαθύ πρόβλημα: αίρει την νομιμοποίηση του κοινωνικού κράτους χάριν "της χώρας". Αλλά, ο ΓΑΠ (with a mental GAP), ξεχνά ότι έτσι απονομιμοποιείται η ίδια η ιδέα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Το σύστημα διακυβέρνησης, αυτό ή όποιο άλλο, δεν είναι κάτι υπερβατικό: είναι ένα εργαλείο, και ειδικά στην περίπτωση του κοινωνικού κράτους αυτό είναι ξεκάθαρο. Ο GAP λοιπόν, δυναμιτίζει συστηματικά και ανεύθυνα όλο το κοινωνικό πλαίσιο - το ίδιο κάνουν κι όλοι οι νεοφιλελεύθεροι απανταχού.

Κάθε ευφυής άνθρωπος λοιπόν, ακόμα κι ενστικτωδώς, προσλαμβάνει την πολιτική αυτής της κυβέρνησης σαν κατάλυση της δημοκρατίας. Τι να κάνουμε, δεν ζούμε στην εποχή που το δικαίωμα στην ψήφο ήταν προνόμιο: τώρα είναι εκ των ων ουκ άνευ (αδιανόητη η αναίρεσή του) και η αποδοχή της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, κρίνεται με μέτρο την επιτυχία στη διαχείριση του κοινωνικού κράτους. Το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο (που δεν παράγει τίποτε και διστάζω να το χαρακτηρίσω μέρος του καπιταλισμού, αυστηρά μιλώντας), επιτίθεται στο κοινωνικό κράτος μέσω των κυβερνήσεων που πιέζει: μετατοπίζει το "επενδυτικό ρίσκο" (που κανονικά βαρύνει το ίδιο), μετατρέποντάς το σε πολιτικό ρίσκο δημοκρατικά εκλεγμένων κυβερνήσεων. Αλλά αυτό βέβαια, διαλύει τη δημοκρατία (που καταρχήν επέτρεψε την ανεξέλεγκτη ανάπτυξη του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου).

Άρα: το "δεν υπάρχουν κόκκινες γραμμές" που επικαλείται η κυβέρνηση του GAP, απειλεί όχι μόνο την ύπαρξή της, αλλά και την ύπαρξη του συστήματος που την ανέδειξε ως κυβέρνηση. Η δημοκρατία έχει το μειονέκτημα ότι δεν επιβάλλεται - πρέπει να είναι αποδεκτή. Και η στάση του GAP, κάνει την ιδέα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας απαράδεκτη και δημιουργεί την εικόνα ενός αποτυχημένου μοντέλου (αφού δεν υπερασπίζεται το κοινωνικό κράτος).

Όχι βέβαια πως δεν υπάρχουν άλλες λύσεις...

Δευτέρα, Μαΐου 23, 2011

Χρόνος & Κρίση



Ναι, καλά, αναμφίβολα θα 'θελα να γράψω κάτι εξαιρετικά μακροσκελές και βαθυστόχαστο, που θα λεγόταν ας πούμε "Είναι και Χρόνος", αλλά πρόλαβε και το 'γραψε κάποιος άλλος (άκου θράσος που έχουν μερικοί!!!) οπότε ξέμεινα με κάτι υπόλοιπα.... Ή κάτι πιο γενικό, με τίτλο...  ...μμμμ - για να δούμε..., "Κριτική του καθαρού Λόγου" ας πούμε, αλλά πάλι κάποιος ξεφύτρωσε και μου στέρησε τη δόξα... Τελοσπάντων, πορευόμαστε με ό,τι έχουμε...

Πέρα όμως από την πλάκα:

Αυτό που με τρομάζει στις μέρες που ζούμε, δεν είναι η οικονομική κρίση, ούτε η πολιτική, ούτε η κρίση αξιών κοκ. Ο πανικός μου δημιουργείται από το πρόβλημα του χρόνου. Να εξηγήσω τι εννοώ, μη κατηγορηθώ ότι το ρίχνω στα βαθυστόχαστα.

Η ίδια η ιδέα του χρόνου, ως ανεξάρτητη μεταβλητή από κάποιον παρατηρητή, μου φαίνεται τελείως παράλογη. Δηλαδή, αυτή η γραμμικότητα που "υπάρχει" στον χρόνο, θεωρώ ότι είναι μια κατασκευή. Πολύ σημαντική, πολύ πρακτική (γενικά μιλώντας αλλά όχι πάντα). Το "ποτάμι του χρόνου" είναι ένα νοητικό πλαίσιο που επιτρέπει την τακτοποίηση της εμπειρίας.

Το παρελθόν είναι πάντα απροσπέλαστο (σκεφτείτε ωστόσο πως, όταν βλέπουμε τον ήλιο ή τ' αστέρια, βλέπουμε το "παρελθόν" τους). Σε ό,τι αφορά τους παρατηρητές πάντως, το παρελθόν συμβολίζει τη γνώση. Η προηγούμενη εμπειρία έχει τακτοποιηθεί, έχει ταξινομηθεί, έχει δηλαδή νοηματοδοτηθεί. Βεβαίως, βρίσκεται σε μια κυκλική διεργασία συνεχούς ανασυγκρότησης - το νόημα δεν αποτελεί μια σταθερά σε οποιαδήποτε εκδοχή του, αλλά μια μεταβλητή που συνδέεται με την εμπειρία και την κάνει να είναι. (Μμμμ, πως το λέμε αυτό απλούστερα;). Δηλαδή βιώνεις κάτι και ταυτοχρόνως το βίωμα αποκτά νόημα. Αν δεν συμβεί αυτό, τότε δεν υπάρχει νόημα, δεν υπάρχει σημασία στο γεγονός, δεν γίνεται εμπειρία: οι εκατοντάδες ή χιλιάδες άνθρωποι που σκοντάφτουμε πάνω τους κάθε μέρα στο δρόμο, προφανώς δεν καταγράφονται στο σύνολό τους.

Εδώ βέβαια, μιλάμε για ένα συγκεκριμένο τύπο παρατηρητή: αυτόν που έχει αυτοαναφορικότητα, αυτοσυνείδηση, που προσλαμβάνει τον εαυτό του σαν μια ολότητα, διακριτή από ο,τιδήποτε άλλο. Μιλάμε για εμάς.

Όσο για το "μέλλον", αυτό κι αν είναι απροσπέλαστο... Κι όμως, το μέλλον είναι εξίσου σημαντικό για τον παρατηρητή: περιγράφει τις προσδοκίες του. Το μέλλον είναι το που πιστεύουμε ότι θα πάνε τα πράγματα και δρούμε ανάλογα με αυτή την πίστη (δεν βρίσκω ακριβέστερη λέξη από την "πίστη"). Δηλαδή, αν το μέλλον που προβλέπουμε μας βολεύει, συνεχίζουμε τη δράση μας όπως είναι, αλλιώς την τροποποιούμε ώστε να δεσμεύσουμε το μέλλον στα πλαίσια των προσδοκιών μας.
(Το γεγονός ότι ποτέ το μέλλον δεν εμφανίζεται όπως το προβλέπαμε, το αφήνω στην άκρη: γινόμαστε ό,τι γινόμαστε, στην προσπάθειά μας να γίνουμε ό,τι θέλουμε να γίνουμε).

Ανακεφαλαιώνοντας: ζούμε, βιώνουμε, δρούμε πάντα εδώ-και-τώρα. Επιλέγουμε τη δράση μας στοχεύοντας σε ένα εκεί-και-τότε (μέλλον), στηριγμένοι στην εμπειρία μας (παρελθόν). Και, εμείς οι ίδιοι, συνδέουμε τις εμπειρίες μας με γραμμές νοήματος - κι έτσι αναδύεται η ιδέα του χρόνου.

Να το ...ζωγραφίσω:

(συγγνώμη για τ' αγγλικά στο σχήμα, αλλά έτσι το έκανα αρχικά για κάποιο άρθρο, μη το μεταφράσω γιατί βαριέμαι...)

Αν η ουσία δεν έγινε κατανοητή ακόμα, να το πω στα ίσα: το μέλλον, είναι ζωτικό γιατί καθορίζει το πως δρούμε εδώ-και-τώρα.

Άρα, φτάνουμε σ' αυτό που με φοβίζει:

Ποτέ πριν, δεν έχω βιώσει μια τόσο εκτεταμένη, διάχυτη αδυναμία να σχεδιαστεί κάποιο μέλλον. Ούτε εγώ, ούτε το κοινωνικό μου περιβάλλον δείχνει να σχεδιάζει με στόχους που μπορεί να εκτείνονται πέρα από ένα μήνα (και πολύ λέω νομίζω). Κανείς δεν ξέρει τι μπορεί να συμβεί αύριο - κι αυτό είναι κυριολεξία. Δηλαδή, η μνήμη μας, το παρελθόν μας δεν μας βοηθάει να πλέξουμε ένα νοηματικό δίχτυ ας πούμε, που θα συμπεριλάβει την εμπειρία μας αλλά και τις προσδοκίες μας και θα μας οδηγήσει να δράσουμε εδώ-και-τώρα. Σαν συνέπεια, έχουμε περιπέσει σε ένα καθεστώς αδράνειας. Αυτό είναι που με πανικοβάλλει. Όχι η αδράνεια καθεαυτή - "per se" που λέμε άμα κάνουμε τους καμπόσους ;-) - η αδράνεια θα μπορούσε να είναι μια προσωρινή επιλογή με συγκεκριμένο νόημα,  αλλά η αδυναμία επιλογής.

Και το φαινόμενο είναι μάλλον γενικότερο: και η κυβέρνηση, και η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση - όπως τουλάχιστον εκδηλώνεται ως σύστημα διακυβέρνησης, βρίσκονται στην ίδια κατάσταση. Κανείς δεν σχεδιάζει μέλλον  - απλώς προσπαθούν να ξεφύγουν από το εδώ-και-τώρα, αλλά χωρίς κανένα συγκεκριμένο εκεί-και-τότε: δεν θέλουμε αυτό που ζούμε (τρελοί είμαστε?) αλλά δεν μπορούμε να σχεδιάσουμε ρεαλιστικές προσδοκίες.

Κι αυτό είναι που με πανικοβάλλει... Ναι ξέρω, ξέρω, αυτό το λένε "κατάθλιψη". Και τι να κάνω, να πάω στον ψυχίατρο; Δεν είναι κακή ιδέα, αλλά μου θυμίζει λίγο την προοπτική της επιμήκυνσης του χρέους. Το πρόβλημα που βλέπω (νομίζω πως) είναι πραγματικό. Νομίζω δηλαδή ότι σωστά ερμηνεύω αυτό που βλέπω γύρω μου.

Δε ξέρω πόσο θα κρατήσει. Ούτε το πως θα βγει. Ο φασισμός βρίσκεται προ των πυλών και κάποιοι σωτήρες πιθανόν να φτιασιδώνονται ήδη για τη δημόσια εμφάνισή τους. Εν τω μεταξύ, ο Loverδος, λέει τα δικά του, κι ο Γιωργάκης κοιτάζει σαν παγιδευμένος λαγός...



Υ.Γ.: Με μια κουβέντα: ο χρόνος έχει παγώσει και μας παγιδεύει σαν έντομα στο κεχριμπάρι.

Δευτέρα, Μαΐου 16, 2011

Το βλέμμα του Ocalan

Αυτό είδα σήμερα το πρωί στο πρόσωπο του Strauss-Kahn όπως τον μετέφεραν με χειροπέδες στο αυτοκίνητο της αστυνομίας -το βλέμμα του Ocalan.



Αυτό το βλέμμα του ανθρώπου που τον έχει αρπάξει μια τυφλή μηχανή και τίποτε πλέον που να τον αφορά προσωπικά δεν βρίσκεται υπό τον έλεγχό του.
Οι φωτογράφοι που τον αντιμετώπιζαν με δέος, προσπαθούν τώρα να καταγράψουν αυτό το βλέμμα που συμβολίζει την πτώση του ισχυρού - αυτού που ξέχασε για τα καλά την θνητότητα και κάτι απρόβλεπτο τον προσγείωσε μέσα σε ώρες...
Ομολογώ ότι αρχικά αντέδρασα με κακία. Σκέφτηκα "να δούμε τώρα ποιος είναι βυθισμένος στα σκατά" - να δούμε αν ο Γιωργάκης θα τον αποκαλεί ακόμα "ο φίλος μου Ντομινίκ"... Αλλά μόλις είδα αυτά τα μάτια...

Μια ζωή ολόκληρη, λυσσώδους προσπάθειας, σχεδιασμού, μηχανορραφιών ναι, αδίστακτων συμφωνιών και κόλπων στο ψηλότερο δυνατό επίπεδο (αυτό της παγκοσμιοποίησης), μια καλά σχεδιασμένη πορεία διαλύεται και καταρρέει. Η εικόνα που χτίστηκε μέσα σε δεκαετίες σκορπίζει σε ώρες. Η ενέργεια που επενδύθηκε χωρίς φειδώ για να πετύχει υπερφίαλους προσωπικούς στόχους πήγε χαμένη...

Ναι, βεβαίως, και παρασιτικός ήταν ο ρόλος του, και βλαπτικός (κοινωνικά, οικονομικά, πολιτικά) και αντιπαθής ήταν και αδίστακτος και ανελέητος και ό,τι άλλο μπορεί να πεις κανείς - και δικαίως. Αλλά, αυτή η ξαφνική πτώση, με το περιτύλιγμα της γελοιοποίησης, τον πανικό στα μάτια, τη μεταφορά υπό το φως των προβολέων και όλο το σχετικό πλαίσιο, μου χάλασε τελείως το κέφι και μου 'κοψε τελείως τη διάθεση για αστειάκια και πονηρά ανεκδοτάκια.

Προφανώς, αν είναι ένοχος πρέπει να πληρώσει. Αλλά βέβαια, η ενοχή του για τη σημερινή κατάσταση στο παγκόσμιο γίγνεσθαι, δεν θα περάσει από την αίθουσα κανενός δικαστηρίου. Ο επιτυχημένος βιαστής της παγκόσμιας κοινωνίας, θα δικαστεί σαν αποτυχημένος βιαστής μιας καμαριέρας...